ČIP | 01 - 04 | 2012 | Ispod radara  

A(u)kcija, Novi Sad

Registar novosadskih prostora između ličnih interesa i javnih potreba

Aleksandar Bede

A(u)kcija – registar novosadskih prostora između ličnih interesa i javnih potreba je istraživački projekat o najnovijim preobražajima životnog prostora i komunalne kulture Novog Sada. Početna ideja je bila da bi razne promene u fizičkoj strukturi i funkcionisanju grada koje su karakteristične za tzv. tranzicijski period valjalo sakupiti na jedno mesto i tako dovesti nominalno disparatne pojave u jedan logički niz. Tim putem se došlo do osnovnog izlaznog formata istraživanja: tematske hronologije. Kroz proučavanje urbanističkih i građevinskih procesa u Novom Sadu u periodu od dve godine (2009-2010), sa posebnim interesovanjem za upravljačke i kulturne politike koje stoje iza analiziranih zahvata, odabrano je deset tematskih celina: klijentelizam, privatizacija, izgradnja identiteta, infrastruktura, legalizacija i zakonodavstvo, uloga profesije, nekretnine, prostor za građane te prostor za kulturu. Na taj način je bilo moguće uspostaviti novu vezu između, recimo, praksi dodeljivanja poslovnih prostora političkim partijama po povlašćenim cenama i besplatnog opsluživanja festivala Exit od strane javnih komunalnih preduzeća, podvodeći ih pod zajednički imenilac iz domena društvene fenomenologije – klijentelizam.

Istraživački projekat je nastao iz saradnje dva kolektiva: Centra za nove medije_kuda.org iz Novog Sada i Stealth.unlimiteda iz Beograda i Rotterdama. Kuda.org (Zoran Pantelić, Branka Ćurčić, Borka Stojić) se bave istraživanjem savremenih informacijskih i kulturnih odnosa, komunikacija i umetničke prakse, te političkim i društvenim temama, dok su Stealth.unlimited (Ana Džokić i Marc Neelen) fokusirani pre svega na analizu gradskog metabolizma kroz njegove urbanističke, arhitektonske i društvene aspekte. Upravo su oni i tvorci metodologije na kojoj se A(u)kcija zasniva: prvi put su je razvili za potrebe bijenala u Tirani (TICAB) 2009. godine, gde su sproveli istraživanje tekućih transformacija balkanskih gradova. Tako je nastao format i serijal istraživanja „Cities Log/Gradski registar“, čiji je i A(u)kcija konačno deo. Naziv projekta (registar, eng. log) govori o formi konačnog proizvoda: pomenuti hronološki niz se sastoji iz pojedinačnih malih unosa od kojih svaki sažeto opisuje jedan događaj ili pojavu koja se desila u odabranom gradu. Unosi iz svih gradova su pomešani u jednoj tematskoj hronologiji, omogućavajući tako direktno upoređivanje aktuelnih situacija u različitim urbanim sredinama.

Upravo su takvo istraživanje za Novi Sad članovi kolektiva kuda.org imali na umu kada su pozvali Anu i Marca da primene tehnike iz Tirane ovoga puta posebno za novosadske prilike. Zajedno su formirali istraživački tim kojem su se priključili još i Nataša Vujkov, Aleksandar Bede i Svetozar Krstić, pa je tako u konačnici okupljena multidisciplinarna ekipa arhitekata, urbanista, kulturnjaka, umetnika i novinara koji su izneli celi projekat. U takom radnom okruženju gostujući istraživači su se brzo i detaljno uputili u lokalnu situaciju, a svi zajedno su dalje razvilijali model „Gradskog registra“ prema novosadskim uslovima. Kolektiv kuda.org se od ranije bavio problematikom kulturnih politika i prostora za kulturu u Novom Sadu, što se pokazalo kao odlična podloga za dalje razvijanje priče u pravcu javnog dobra u celini i dostupnosti zajedničkih prostornih resursa građanima.

Istraživanje je teklo tokom 2010. godine sakupljanjem materijala o stanju i zbivanjima u Novom Sadu, i to kroz razgovore sa 17 upućenih novosadskih aktera, od angažovanih građana, preko profesionalaca, do ljudi iz gradske uprave. Takođe, podaci su se sakupljali pročešljavanjem medijskih izveštaja o svim interesantim dešavanjima koji se tiču gradskog prostora i izgradnje, te pitanja planiranja i kulture, a u periodu od poslednje dve godine. Trenutak se činio posebno povoljnim za sagledavanje efekata prethodno građevinski burnog perioda koji je sada bio usporen zbog zasićenja tržišta nekretnina, kao i za razmatranje uloge građana, bilo stručnih ili ne, u razvoju nedostajućih javnih sadržaja mimo dominantnog ekonomskog aspekta.

Novi Sad je u XXI veku prošao kroz značajnu transformaciju za koju postoji utisak da je drastičnija od promena u prostoru tokom miloševićevskih devedesetih. Dok je za taj prvi post-socijalistički period karakteristično obimno neregulisano širenje gradske periferije usled migracija iz ratnih zona, nakon 2000. godine građevinske aktivnosti se koncentrišu na staro gradsko tkivo. Tako su nastali čitavi novi stambeni kvartovi unutar postojeće urbane morfologije, dok je grad po pravilu kasnio sa unapređivanjem javne infrastrukture. Osnovna jedinica planiranja postaje privatna parcela i sva građevinska dinamika teče kroz zamenjivanje prizemnih kuća stambenim višespratnicama, najčešće bez spajanja zajedničkih dvorišnih prostora više zgrada i bez proširenja uličnog profila. Tako su nastale kolokvijalno nazvane ulice „kanjoni“, sa nikakvim izgledima za poboljšanje životnih uslova nekakvim opremanjem uličnog prostora. Za to vreme grad čeka da se svi stari objekti zamene novim stambenim zgradima kako bi uopšte krenuo u obnavljanje javne infrastrukture u tim ulicama: podzemnih instalacija, javnih površina, rasvete, parking mesta. Zbog toga postoji veliki broj ulica koje izgledaju kao da su u „trajnoj izgradnji“. U njima nema mesta za sadržaje kao što su igrališta, zelenilo, prostori za dokolicu, a privatni kapital se na svojim parcelama koncentriše isključivo na izgradnju ogoljenih stambenih kapaciteta bez obaziranja na kvalitet života u takvom ambijentu. Sve to je uglavnom urađeno prema regulacionim planovima, uprkos utisku da se radi o divljoj gradnji, što govori o kompromitovanju struke koja se svela na popularno nazvano „planiranje digitronom“. Pored toga, izgrađeno je i nekoliko velikih stambeno-poslovnih kompleksa koji upadljivo odudaraju od okoline svojim preambicioznim gabaritima, ali je njihov uspeh na tržištu nekretnina poljuljan nastupanjem ekonomske krize koja je daleko smanjila građevinske aktivnosti u gradu. Istovremeno grad ulaže pre svega u izgradnju novih masovnih bulevarskih pravaca koji otvaraju nekada zabačena stambena naselja za opisani proces stanogradnje, dok se planovi iz osamdesetih za proširenje grada na neizgrađene terene na desnoj obali Dunava (projekat Mišeluk) odavno ne razmatraju.

Situacija sa javnim prostorima i njihovim programima i sadržajima ne zaostaje u svom razvijanju u pravcu tranzicjiske patologije. Vojnoj imovini sledi komercijalna rasprodaja dok gradu nedostaju prostori za smeštaj mnogih administrativnih, kulturnih, obrazovnih, socijalnih i zdravstvenih sadržaja. Petrovaradinska tvrđava se već deceniju eksploatiše od strane privatnog Exit festivala uz dopust gradske vlade, a da se u njenu obnovu i održavanje ne ulaže. Trenutni status quo neuređenog prostora tvrđave u suštini omogućava održavanje ove masovne zabavne manifestacije, jer da je taj prostor uređeniji on ne bi mogao podneti veliki broj posetilaca bez oštećenja. Istovremeno, neiskorišćeni segmenti tvrđave propadaju dok se čeka na njihovu prenamenu u turističke svrhe, koju koči i dalje vojna namena ovih prostora. Sa druge strane, sam Exit festival već godinama dobija najveći deo gradskog budžeta za kulturu namenjenog neprofitnoj kulturnoj i umetničkoj sceni, zbog čega su već mnogi lokalni kulturni akteri prestali sa radom a opstanak scene doveden u pitanje. Uprkos svemu tome, gradske vlasti i dalje pothranjuju ofucane floskule iz populističkog vokabulara o Novom Sadu kao „gradu kulture“, „gradu festivala“ i „gradu po meri čoveka“.

Istraživanje je konačno objavljeno u nekoliko izlaznih formata koji se međusobno nadopunjuju. Na prvom mestu tu je izložba A(u)kcija koja je otvorena u galeriji SULUV u Novom Sadu u trajanju od 13. decembra 2010. do 8. januara 2011. godine. Na izložbi je predstavljen gradski registar kroz deset tematskih hronologija raspoređenih na tapetama, ukupne površine od 125m2, polepljenih na sve zidove galerije. Novosadski registar je bio preklopljen sa sitnijim unosima iz registara drugih balkanskih gradova (Zagreb, Beograd, Podgorica, Pula, Kotor, Skoplje, Priština, Tirana), na osnovu updateovane verzije tiranske epizode projekta Cities Log. Tapeti su bili otvoreni za dopisivanje, što su posetioci iskoristili, pa su u dva meseca trajanja izložbe osvanuli mnogi komentari kao i informacije i priče do kojih istraživački tim nije uspeo doći.

Pored hronološkog registra, predstavljeno je i deset studija karakterističnih novosadskih slučajeva za koje je istraživački tim smatrao da zaslužuju posebnu pažnju, kao što su budućnost tvrđave, privatizacija gradskih bioskopa, vojna imovina, post-industrijsko nasleđe, javna komunalna preduzeća i njihovo upravljanje gradskim resursima (poslovni prostori, parkinzi), mobilizacija stanara u odbrani istorijske četvrti Almaški kraj od novog rušilačkog regulacionog plana, te propala gradska investicija u Exitov kamp na Dunavu (usled poplave). Tako je stvoren atlas od ručno izrađenih šema i ilustracija koje predstavljaju ove slučajeve.

Izložbu je pratila publikacija Cement – registar urbanog spoticanja u formatu tabloida uz pregršt vizuelnog materijala na 24 stranice koje predstavljaju hronologije iz gradskog registra, kao i studije slučajeva izloženih na izložbi. Format žute štampe je odabran zbog njegove raširenosti u javnosti i vizuelne agresivnosti, sa idejom da rezultati istraživanja izađu iz galerije na ulicu putem ovih besplatnih „novina“ koje su deljene po gradu u velikom tiražu. Time se želelo zaintrigirati čitaoca naviknutog na neki sasvim drugačiji sadržaj koji prati takav format i dizajn, dok se zapravo radilo o štivu u kom se raspravlja o pitanjima upravljanja gradskim prostorom.

Takođe, za vreme izložbe organizovana je javna tribina Rečnik gradskih dilema u Omladinskom centru CK13 na koju su bili pozvani odabrani gradski akteri koji promišljaju grad, građenje, kulturu i urbanizam. Svako od njih je svoje petominutno izlaganje predstavio kroz jedan pojam, tako da je na kraju sastavljen „rečnik“ od svih pojmova. Ovim dešavanjem istraživački projekat je dodatno približen javnosti, što se i pokazalo uključivanjem publike sa svojim dopunama „rečnika“. Inače, format Rečnika gradskih dilema su takođe ranije razvili Stealth.unlimited u saradnji sa beogradskim grupama u okviru inicijative Ko gradi grad, koja se već nekoliko godina kroz javne diskusije uključuje građane u pitanja o razvoju grada.

Namena A(u)kcije je od početka bila ona javna: da se tematika o urbanoj dinamici učini dostupnijom građanima radi značajnije participacije javnosti u odlučivanju o gradskom prostoru. Ili jednostavnije: aukcija javnih urbanih dobara u interesu nekolicine će trajati dok ne bude odlučnije akcije građana isključenih iz tog procesa. Zato je uložen značajan napor u što konciznije sastavljanje gradskog registra, te su sakupljeni podaci sa različitih strana koji zajedno na jednom mestu i u jednom hronološkom nizu imaju mnogo veći uticaj na čitaoca nego kad se o nekom pitanju izveštava sporadično, preko medija. Sa druge strane, i profesionalci i gradski službenici su uključivani u javna dešavanja koja su pratila projekat, sa namerom da se uspostave novi kanali komunikacije tamo gde inače postoji jaz između ljudi koji se bave gradom ali koji pripadaju različitim, ponekad suprotstavljenim sektorima.

Upravo te namere su prepoznate od strane žirija koji je autorskom timu projekta dodelio Nagradu „Ranko Radović“ u kategoriji televizijske emisije, izložbe i multimedijalne prezentacije za 2011. godinu. Osim što je time dato do znanja da je struka prepoznala ovakvo istraživanje kao značajno, obrazloženje žirija je posebno afirmativno o samoj temi kao i o formatu izložbe, pa tako stoji:

«Sve ove teme sa kojima se svakodnevno susrećemo tim istraživača je sistematično, atraktivno i bolno jasno predstavio u formi zidnih tapeta, pretvarajući prostor galerije u total space, pozivajući publiku na interakciju, na dopisivanje, na iznošenje sopstvenog mišljenja, na uključivanje.»1

Žiri se preko obrazloženja posebno „obratio“ i građanskoj inicijativi koja se borila za očuvanje Almaškog kraja u Novom Sadu, a koja je predstavljena na A(u)kciji, ističući da nagrada pripada i njima jer su svojim delovanjem, iako zvanično nekandidovani, ispunili skoro sve kriterijume za dobijanje nagrade. Taj gest se može posmatrati kao završni čin A(u)kcije u kom se dešava priznavanje građanskog angažmana kao stručno relevantnog od strane institucionalizovane profesije.

 

  1. Iz obrazloženja žirija za dodelu Nagrade „Ranko Radović“ 2011. u kategoriji televizijske emisija, izložbe i multimedijalne prezentacije, u sastavu: arhitekta Danica Jovović Prodanović kao predsednica žirija, arhitekta Maja Lalić i arhitekta Dejan Babović.

 

vezani sadržaj

SPONZOR